سیره پیامبر اکرم(ص) در حوزه حکمرانی، نمونه ای کم نظیر از پیوند قدرت با اخلاق، عدالت و کرامت انسانی است، چرا که در نگاه نبوی، قدرت نه ابزار سلطه، بلکه امانتی برای خدمت به مردم و برقراری حق بود.
سیره
پیامبر اکرم(ص) در حوزه حکمرانی، نمونه ای کم نظیر از پیوند قدرت با اخلاق، عدالت و کرامت انسانی است، چرا که در نگاه نبوی، قدرت نه ابزار سلطه، بلکه امانتی برای خدمت به مردم و برقراری حق بود. این سیره در موضوعاتی چون جایگاه زن، عفو دشمنان، مبارزه با نژادپرستی و حفظ حرمت جان و مال انسان ها جلوه ای روشن دارد و خطبه حجةالوداع نیز به عنوان یک منشور جامع، بسیاری از اصول بنیادین حقوق بشر را قرن ها پیش بیان کرده است، از این رو بازخوانی آگاهانه سیره نبوی می تواند راهی برای بازگشت به حکمرانی اخلاقی و انسانی باشد. در همین خصوص و به مناسبت سالروز ولادت پیامبر گرامی اسلام(ص)، خبرنگار ایکنای خراسان رضوی گفت و گویی با
سید ابوالقاسم حسینی زیدی، دانشیار گروه فقه و مبانی حقوق دانشگاه علوم اسلامی رضوی و پژوهشگر دینی انجام داده است که در ادامه می خوانیم:
ایکنا _ یکی از موضوعات مطرح در زمینه زندگی پیامبر(ص)، مدل حکمرانی ایشان است که مبتنی بر مدیریت قدرت بدون آسیب زدن بر اخلاقیات بوده است. ایشان میان قدرت سیاسی و اخلاق فردی چه مرزی قائل بودند و چگونه قدرت را با حفظ اصول اخلاقی مدیریت می کردند؟
مدیریت قدرت بدون آسیب به اخلاقیات، یکی از برجسته ترین ویژگی های حکمرانی پیامبر اکرم(ص) بوده است که آن را از سایر نظام های قدرت متمایز می سازد. در اندیشه سیاسی جدید، چالشی بزرگ وجود دارد که آیا زمامدار باید صرفاً به کارآمدی بیندیشد یا پایبند به اصول اخلاقی نیز باشد، اما در سیره نبوی این دو نه در تقابل، بلکه در هماهنگی کامل دیده می شوند. پیامبر(ص) هیچ مرز و جدایی میان این دو قائل نبودند، بلکه اخلاق را نه تنها محدودکننده قدرت، بلکه زیربنای مشروعیت و دوام آن می دانستند. این رویکرد را می توان در چند محور اصلی تحلیل کرد: اول، قدرت به مثابه امانت و مسئولیت که حضرت هرگز قدرت را یک حق شخصی یا ابزاری برای سلطه تلقی نمی کردند، بلکه آن را امانتی الهی در راه تحقق عدالت و هدایت جامعه می دانستند و این نگاه، تمام رفتارهای ایشان را از هرگونه خودکامگی و خودمحوری مصون می داشت و پایبندی به اخلاق را به یک ضرورت حتمی تبدیل می کرد. دوم، عفو و مدارا در اوج اقتدار که مهمترین نمود اخلاق در قدرت، در فتح مکه نمایان شد و پیامبر(ص) با وجود قدرت کامل نظامی و در حالی که سال ها طرد و آزار دیده بودند، عفو عمومی اعلام کردند که این گذشت بزرگ نشان داد هدف ایشان از به دست گرفتن قدرت نه انتقام و سرکوب، بلکه تحقق جامعه ای بر پایه صلح و کرامت انسانی بوده است. سوم، تفکیک بین جنگ سخت و جنگ نرم، البته این عفوِ بی قید و شرط نبود و تحلیل دقیق سیره نشان می دهد که ایشان میان کسانی که در میدان نبرد(جنگ سخت) شمشیر کشیده بودند با کسانی که با ابزارهای تبلیغاتی و فکری(جنگ نرم) به تخریب پایه های ایمان و جامعه می پرداختند، تفاوت قائل می شدند. در جایی که مجرمان جنگی با ابراز پشیمانی مورد عفو قرار می گرفتند، کسانی همچون نضر بن حارث و عقبه بن ابی معیط که با داستان سرایی و توهین به جنگ با باورها و اصل رسالت رفته بودند به دلیل جرمشان در عرصه امنیت فکری جامعه، با آنها برخورد شد که این رویکرد پیچیده، نشان دهنده آن است که مدیریت اخلاقی جامعه، گاهی نیازمند برخورد قاطع با عواملی است که امنیت روانی و اعتقادی مردم را نشانه گرفته اند و این برخورد نه از سر قدرت طلبی، بلکه برای حفظ سلامت جامعه است.
ایکنا _ برخی معتقدند سیره نبوی متعلق به 1400 سال پیش بوده و امروز دیگر جوابگو نیست. به نظر شما کدام مؤلفه های سیره پیامبر(ص) کاملا زمان مند و تاریخی هستند و کدام ها فرازمانی و قابل اجرا در دنیای مدرن می توانند باشند؟
این پرسش، کلید درک تجدید حیات
سیره نبوی در جهان مدرن است. اینکه آیا آموزه های 1400 سال پیش می توانند امروز نیز راهگشا باشند، پرسشی اساسی است. پاسخ در تفکیک میان روش ها و اهداف و اصول نهفته است. اول مؤلفه های زمانمند و تاریخی که این بخش شامل روش ها و ابزارهایی است که متناسب با فرهنگ و شرایط خاص آن دوره بوده اند، برای نمونه نوع لباس، خوراک، روش های خاص جنگیدن و ابزارهای مادی آن دوران که طبیعتاً با پیشرفت تکنولوژی دچار تحول شده اند و یا برخی آداب و رسوم محلی از جمله نحوه نشستن، برخاستن و برخی عادات روزمره که ریشه در فرهنگ عربی آن زمان داشته و لزوماً جنبه تقدس و الزام دائمی ندارند. اما دوم مؤلفه های فرازمانی و اصولی که این بخش، قلب سیره را تشکیل می دهند و از هر زمان و مکانی فراتر است و شامل اول عدالت و برابری است که مبتنی بر اصلی محوری است و در تمام شئون حکمرانی، از تقسیم بیت المال تا برخورد با دشمن، جاری بود. دوم اخلاق و کرامت انسانی یعنی نگاه به انسان به عنوان موجودی دارای کرامت ذاتی و نه ابزاری برای قدرت، سوم شورا و مشورت در معنای مشورت با اصحاب در امور مهم، به عنوان یک اصل حکومتی و نه یک تاکتیک و چهارم حکمرانی قانونمند یعنی پایبندی به کتاب خدا و سنت به عنوان قانون اساسی که خط قرمز حکمرانی ایشان بوده است، می شود. البته در دوران مدرن، ما باید اصول فرازمانی مانند عدالت، مشورت و کرامت انسانی را گرفته و با حفظ آنها، روش های زمانمند جدیدی برای تحققشان طراحی کنیم. برای مثال، شورا در حکومت نبوی، امروز می تواند به معنای مشارکت عمومی و نظارت همگانی از طریق ابزارهای نوین باشد، پس سیره جوابگو است، اما نه از طریق تقلید قالبی، بلکه از طریق الگوبرداری از اصول و تطبیق آنها با مقتضیات جدید.
ایکنا _ نگاه پیامبر(ص) به جایگاه اجتماعی زنان در مقایسه با فرهنگ رایج عربستان قبل از اسلام را چگونه تحلیل می کنید و آیا این نگاه با تعریف مدرن از حقوق زن هم پوشانی دارد؟
نگاه پیامبر(ص) به زن، نه یک اصلاح تدریجی، بلکه یک انقلاب کامل در برابر فرهنگ رایج جاهلیت عربستان بود. در آن دوران، زن در پایین ترین سطح ممکن قرار داشت و از حق ارث محروم بود، خودش جزئی از اموال مرد محسوب می شد و پس از مرگ شوهر به ارث برده می شد و زنده به گور کردن دختران از جمله رسوم شنیع آن دوره به شمار می رفت. پیامبر(ص) در چنین جامعه ای با تکیه بر وحی، شخصیتی مستقل و دارای کرامت برای زن به ارمغان آوردند. مهمترین دستاوردهای ایشان عبارت بود از اعطای حق مالکیت و ارث به زن، به رسمیت شناختن حق انتخاب همسر برای دختران، ممنوعیت زنده به گور کردن دختران و تحریم آن و جایگاه دادن به زن در عرصه علم آموزی با حدیث معروف «طلب العلم فریضة علی کل مسلم و مسلمة» درباره همپوشانی نگاه پیامبر(ص) با تعریف مدرن از حقوق زن باید گفت همپوشانی در اصول کلی و اهداف غایی وجود دارد و هر دو بر کرامت ذاتی زن، حق حیات، مالکیت و تحصیل علم تأکید دارند و البته بسیاری از مفاد اعلامیه های مدرن حقوق بشر، در خطبه حجةالوداع نیز بازتاب داشته است، اما نقطه افتراق و تفاوت اساسی، در فلسفه و مبانی این حقوق است. حقوق مدرن اغلب بر پایه اومانیسم و لیبرالیسم تعریف می شود که گاهی بر برابری کاملاً یکسان و بی تفاوت به تفاوت های جنسیتی و نقش های طبیعی در خانواده تأکید دارد. در مقابل، نگاه اسلام به زن، حقوق او را در چارچوب نظام تکوینی و با در نظر گرفتن نقش های مکمل در نظام خانواده پیگیری می کند. برای نمونه، اسلام به دلیل تفاوت های جسمی و روحی و نقش مادری به دنبال برابری عددیِ صرف نیست، بلکه به دنبال عدالت و انصاف در چارچوبی متعادل است که مسئولیت های اقتصادی را از دوش زن برمی دارد و در عین حال او را در عرصه های علمی و اجتماعی مشارکت می دهد، پس می توان گفت سیره نبوی در عین همپوشانی با بسیاری از اهداف حقوق مدرن، چارچوبی کاملتر و عمیقتر برای تحقق کرامت زن ارائه می دهد که نه تنها با فطرت او، بلکه با کمال خانواده نیز هماهنگ است.
ایکنا _ پیامبر(ص) پس از فتح مکه با وجود قدرت کامل نظامی عفو عمومی اعلام کردند. با توجه به اینکه این تصمیم در تاریخ فتوحات جهان کم نظیر است، تحلیل شما از این رویکرد در برابر دشمنان دیرینه چیست؟ آیا این الگو می تواند برای مدیریت منازعات امروز جهان اسلام الهام بخش باشد؟
این واقعه یکی از درخشان ترین صفحات تاریخ بشری است که نشان دهنده اوج بلوغ اخلاقی در اوج قدرت نظامی است. تحلیل این رویکرد باید چندلایه باشد؛ اول قدرت برتر از انتقام: پیامبر(ص) با این اقدام اعلام کردند که هدف از حکومت، تحقیر و نابودی دشمنان نیست، بلکه برقراری صلح و هدایت است. عفو عمومی عملاً بزرگترین پیروزی سیاسی و تبلیغاتی را برای اسلام به ارمغان آورد و باعث شد که بسیاری از دشمنان دیرینه با اختیار و رغبت به اسلام بگروند و این حرکت نشان داد که با بخشش می توان دلها را فتح کرد، چیزی که با شمشیر هرگز ممکن نیست. دوم عفو مشروط و هوشمندانه: این عفو، یک بخششِ احساساتی و ضعیفانه نبود، بلکه از موضع قدرت بود، همچنین با توجه به تحلیل انجام شده، این عفو درباره جنایتکاران فکری و کسانی که با توهین و شایعه پرکنی به جنگ با باورها رفته بودند اعمال نشد. این تفکیک هوشمندی مدیریت جامعه را نشان می دهد و جلوی سوءاستفاده از نرمش حکومت را می گیرد. سوم الهام بخشی برای مدیریت منازعات امروز که پاسخ این بخش، قاطعانه بله است. این الگو می تواند به عنوان یک راهبرد کلان برای کشورهای اسلامی در مدیریت منازعات داخلی و منطقه ای الهام بخش باشد، به ویژه در مواردی که امکان آشتی و بازگشت به صلح وجود دارد و طرف مقابل با دست برتر مواجه است. این مدل نشان می دهد که در بحران ها، اولویت با اقتدار تحکم آمیز نیست، بلکه با اقتدار مبتنی بر اخلاق و صلح است که می تواند جامعه را از چرخه خشونت و انتقام نجات دهد، با این حال این الگو نیازمند قدرت به عنوان پیش شرط است و تنها در شرایطی که امنیت جامعه به خطر نیفتد، کارآمد است.
ایکنا_ پیامبر(ص) در آخرین حج خود، خطابه ای ایراد فرمودند که در آن به صراحت از برابری نژادی، حرمت جان و مال مسلمانان و حقوق زنان سخن گفتند. به نظر شما این خطبه تا چه اندازه با اعلامیه جهانی حقوق بشر قابل تطبیق است و چرا این آموزه ها در جهان اسلام امروز کمتر تحقق یافته است؟
خطبه حجةالوداع یک منشور کامل از حقوق بنیادین بشر است که بیش از 1400 سال پیش، اصولی را بیان کرده که امروزه در اسناد بین المللی به آنها افتخار می شود. این تطابق در موارد زیر چشمگیر است: اول؛ حرمت جان، مال و آبرو: پیامبر(ص) به صراحت می فرمایند: «همانا خون ها، اموال و آبروی شما بر هم حرام است» و این دقیقاً همان حقوق اولیه ای است که در اعلامیه جهانی بشر به رسمیت شناخته شده است. دوم؛ برابری و مبارزه با نژادپرستی و بیان جمله تاریخی «همه شما از آدم هستید و آدم از خاک آفریده شده است، هیچ برتری برای عرب بر عجم و سیاه بر سرخ نیست، مگر به تقوا ..»، که امروز هم بسیاری از ملل جهان تازه به دنبال تحقق آن هستند. سوم؛ حقوق زنان و تأکید بر تقوای الله در مورد زنان و تأکید بر حق خوراک و پوشاک برای آنها که تحولی بزرگ در جامعه عرب آن روز بود و می توان گفت که اعلامیه جهانی حقوق بشر در بسیاری از اصول خود بازتابی از این خطبه است، هرچند خطبه نبوی با اتکا بر تقوای الهی و مسئولیت اخلاق» به آن عمق و ضمانت اجرایی می بخشد که اعلامیه های صرفاً انسانی از آن بی بهره اند. اما درباره چرایی عدم تحقق این آموزه ها در جهان اسلام امروز می توان گفت این پرسش، دردناک و در عین حال اساسی است و ریشه ناکامی جهان اسلام در تحقق کامل این آموزه ها را باید در چند عامل جست وجو کرد: اول، فاصله گرفتن از جوهره دین: متأسفانه در بسیاری از کشورهای اسلامی به اسم دین، سنت های قبیله ای، عرف های جاهلی و تفاسیر سختگیرانه و غیرمنعطفی از متون ارائه می شود که با روح حقیقی اسلام که بر عدالت و کرامت انسانی تأکید دارد بیگانه است. دوم، استبداد و حکومت های خودکامه: بسیاری از حکمرانان در جهان اسلام برخلاف الگوی نبوی که مبتنی بر شورا و پاسخگویی بود، به قدرت مطلقه روی آورده اند و به جای اجرای عدالت، به حفظ قدرت خود می اندیشند که این استبداد به منافع گروهی خاص تبدیل می شود و در نتیجه، تحقق حقوقِ مردم که در صدر اسلام تضمین شده بود به حاشیه رانده می شود. سوم، میراث استعمار و سیاست های مدرن: استعمارگران با ایجاد گسست میان نسل ها و ترویج سکولاریسمِ افراطی یا برعکس، وهابیت متحجر مانع از شکل گیری یک گفتمان مدرن و عالمانه از اسلام شده اند که بتواند به چالش های عصر پاسخ دهد و چهارم، ضعف در نظام های آموزشی و عدالت قضایی، نبود نظام های عدالت محور و قوانین مبتنی بر کرامت انسانی و حقوق همه اقشار که مهمترین مانع در برابر تحقق اهداف بلند قرآن و سنت است. در نهایت، راه نجات جهان اسلام امروز، بازگشت آگاهانه و عالمانه به سیره نبوی با تفکیک دقیق میان سنت اصیل و عرف زمانمند و همچنین مبارزه با استبداد و فساد است. این خطبه، یک سند راهبردی برای حکومت داری عادلانه است و تا زمانی که مسلمانان حاکم و محکوم، خود را به این اصول متعهد ندانند، شاهد تحقق کامل این اعلامیه الهی نخواهیم بود. انتهای پیام
{{name}}
{{content}}